bình tây đại nguyên soái là danh hiệu của ai

Bách khoa toàn thư hé Wikipedia

Bình Tây Đại Nguyên Soái
Trương Định

Bạn đang xem: bình tây đại nguyên soái là danh hiệu của ai

Chân Dung Trương Định

Sinh1820
Bình Sơn, Tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam
Mất19 mon 8, 1864 (43–44 tuổi)
Gò Công (tỉnh Gia Định), Việt Nam
Tên khácTrương Trường Định
Phối ngẫu(Lê Thị Thưởng) Trần Thị Sanh
Con cáiTrương Quyền
Cha mẹ
  • Trương Cầm (cha)

Trương Định (Chữ Hán: 張定; 1820 – 1864) hoặc Trương Công Định hoặc Trương Trường Định, là võ quan tiền triều Nguyễn, và là thủ lĩnh kháng Pháp quá trình 1859 – 1864, vô lịch sử dân tộc nước ta.

Tóm lược tè sử[sửa | sửa mã nguồn]

Trương Định sinh bên trên thôn Tư Cung, phủ Bình Sơn, Tỉnh Quảng Ngãi (nay là xã Tịnh Khê, TP.HCM Tỉnh Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi). Cha ông là Lãnh binh Trương Cầm, từng là Hữu thủy Vệ uý ở Gia Định bên dưới thời vua Thiệu Trị.

Năm 1844, Trương Định theo gót phụ vương vô Nam. Sau khi phụ vương mất mặt, ông đồn trú tức thì điểm phụ vương đóng góp quân. Sau cơ, ông kết duyên với bà Lê Thị Thưởng, vốn liếng là đàn bà của một hào phú ở thị trấn Tân Hòa, tỉnh Gia Định (Gò Công Đông,Tiền Giang ngày nay).

Năm 1850, hưởng trọn ứng quyết sách khẩn hoang phí của tướng tá Nguyễn Tri Phương, Trương Định xuất chi phí đi ra tuyển mộ dân bần hàn lập tháp canh điền ở Gia Thuận (Gò Công), vì vậy, ông được ngôi nhà Nguyễn té thực hiện Quản cơ,[1] hàm chánh lục phẩm.

Trở trở nên thủ lĩnh kháng Pháp[sửa | sửa mã nguồn]

Mộ và đền rồng thờ Trương Định ở thị xã Gò Công

Năm 1861, Pháp tiến công Gia Định phen loại nhất , Trương Định lấy quân phối phù hợp với binh của tướng tá Nguyễn Tri Phương chống lưu giữ chiến tuyến Chí Hòa. Khi Đại tháp canh Chí Hòa thất thủ, ông lùi về Gò Công, nằm trong Lưu Tiến Thiện, Lê Quang Quyền chiêu binh ứng nghĩa, trấn lưu giữ vùng Gia Định-Định Tường.

Ở trên đây, Trương Định tổ chức triển khai lại lực lượng, tổ chức thực hiện tác chiến trong số vùng Gò Công, Tân An, Mỹ Tho, Chợ Lớn, TP. Sài Gòn, Đồng Tháp Mười và kéo dãn dài đến tới tận biên cương Campuchia.

Kể về ông ở quá trình này, sử ngôi nhà Nguyễn chép:

Trương Định thông thuộc võ nghệ, quả cảm, mẹo lược. Tự Đức năm loại 14 (1861), trở nên Gia Định hữu sự, [a] Định hưởng trọn ứng việc nghĩa, tuyển mộ thú dõng được rộng lớn 6.000 người, lại kiêm quản lí những đầu mục thân ái hào mộ việc nghĩa, dồn lập 18 cơ quân, luôn luôn kháng tấn công người Pháp, nhận được súng ống vũ khí và đúc chế thêm thắt nhằm người sử dụng, được bạt té thực hiện Quản cơ lĩnh Phó Lãnh binh Gia Định.[2]

Ngày 5 mon 6 năm 1862, triều đình Huế thỏa thuận hòa ước với Pháp. Cũng theo gót sử ngôi nhà Nguyễn thì:

Tháng 7 năm 1862...kể từ khi tiếp tục ấn định hòa ước rồi, Ngài [Tự Đức] truyền dụ Nam Kỳ nghỉ ngơi binh và yêu sách Trương Định đi ra Phú Yên. Khi ấy trong số tỉnh Gia Định, Định Tường, Biên Hòa những người dân ứng nghĩa rủ nhau cấu kết, tôn Trương Định thực hiện Đại đầu mục, van nài đã cho ra tấn công, Đình thần nghị rằng: "bây giờ việc Bắc Kỳ đương khẩn, nhưng mà Nam Kỳ chưa tồn tại thời cơ gì, van nài phú Phan Thanh Giản hiểu dụ". Nhưng Trương Định tiếp tục lâu nhưng mà ko chịu đựng về cung chức, bị không bổ nhiệm hàm.[3]

Trên thực tiễn, ông tiếp tục kể từ chối thư dụ sản phẩm của tướng tá Pháp là Bonard, bỏ mặc chiếu vua đi ra mệnh lệnh kho bãi binh tự Phan Thanh Giản truyền vô và rút quân về Gò Công, xưng là Trung thiên tướng tá quân,[4] và được dân chúng tôn là Bình Tây Đại Nguyên soái, lấy điểm này thực hiện bạn dạng doanh, kiến tạo những địa thế căn cứ địa kháng chiến.

Ngày 16 mon 12 năm 1862, Trương Định tiếp tục đi ra mệnh lệnh tiến công những địa điểm của quân Pháp ở cả phụ thân tỉnh miền Đông Nam Sở, đẩy Pháp vô tình thế lúng túng, tiêu cực. Tháng hai năm 1863, nhờ sở hữu viện binh tương hỗ, Pháp phản công bên trên Biên Hòa, Chợ Lớn, vây hãm Gò Công. Ngày 26 mon hai năm 1863, Pháp lấn chiếm trở nên trì, ông bay ngoài vòng vây và kéo quân về Biên Hòa.

Tháng 9 năm 1863, tướng tá Lagrandière quý phái thay cho Bonard, hé cuộc càn quét tước loại nhì, bắt được bà xã con cái và một vài tùy tùng của Trương Định.

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 19 mon 8 năm 1864, Huỳnh Công Tấn phản bội dẫn lối mang đến quân Pháp bất thần vây hãm đột kích. Bản doanh Đám lá tối trời [b] thất thủ, Trương Định bị trọng thương (gãy xương sống).[5]

Về chết choc của ông, những mối cung cấp ko thống nhất về sự ông sở hữu tử tiết hay là không. Hầu không còn những mối cung cấp nhận định rằng ông tiếp tục tử tiết nhằm ngoài rớt vào tay giặc.[6][7][8][9] Mặt không giống, theo gót Việt sử Tân Biên của Phạm Văn Sơn, "ông và 28 người tùy nằm trong bị phun chết".[10] Khi ấy, ông 44 tuổi hạc.

Hay tin yêu Trương Định tử tiết, vua Tự Đức sai truy tặng ông phẩm hàm, và năm 1871 lại mang đến lập đền rồng thờ ông bên trên Tư Cung (Quảng Nghĩa). Con ông là Trương Quyền tiếp tục rút lên vùng Châu Đốc kế tiếp kháng Pháp thêm thắt 6 năm nữa.

Nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu đã từng 12 bài xích thơ và một bài xích văn tế điếu ông. Trích reviews một bài:

Xem thêm: con của hoàng kim khánh la ai

Bàn thờ Trương Định ở phía bên trong đền
Trong Nam, thương hiệu bọn họ phất như cồn
Mấy trận Gò Công nức giờ đồng hồ đồn
Đấu đạn hỡi rêm tàu bạch quỷ
Hơi gươm thêm thắt rạng vẻ Hoàng Môn
Ngọn cờ ứng nghĩa trời ko bẻ
Quả ấn Bình Tây khu đất tất tả chôn
Nỡ khiến cho nhân vật rơi giọt luỵ
Lâm dâm phụ thân chữ điếu vong hồn.

Từ cơ đến giờ, nhiều thương hiệu lối bên trên những TP.HCM và thương hiệu ngôi trường học tập ở nước ta được có tên ông.

Tuyên phụ thân nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

Tuyên phụ thân của Trương Định vô thư vấn đáp thư dụ sản phẩm của tướng tá Pháp Bonard vô thời điểm cuối năm 1862:

Triều đình Huế ko coi nhận tất cả chúng ta, tuy nhiên tất cả chúng ta cứ đảm bảo Tổ quốc tất cả chúng ta.

Ông vấn đáp Phan Thanh Giản về sự kho bãi binh kháng Pháp: “Triều đình nghị hòa thì cứ nghị hòa còn việc của Định thì Định cứ thực hiện. Định thà đắc tội với Triều đình chứ không cần nỡ ngồi coi giang san này say sưa...”

Tuyên phụ thân của Trương Định gửi những quan tiền ở Vĩnh Long, nhằm tỏ ý ly khai với Nam triều (vì sau hòa ước Nhâm Tuất, vua Tự Đức đi ra mệnh lệnh ông nên kho bãi binh) vô mon hai năm 1863:

Muốn quay về hắn như xưa, dân bọn chúng phụ thân tỉnh đòi hỏi Shop chúng tôi hàng đầu khởi nghĩa, Shop chúng tôi ko thể làm những gì được không giống. Chúng tôi sẵn sàng hành động vô phía Đông gần giống phía Tây, Shop chúng tôi kháng đối và hành động. Chúng tôi tiếp tục tấn công trượt bọn giặc cướp...
Chúng tớ thề bồi tiếp tục tấn công mãi và tấn công không ngừng nghỉ, khi tớ thiếu hụt toàn bộ tiếp tục bẻ nhánh cây thực hiện cờ, lấy gậy gộc gộc thực hiện võ khí mang đến lính tráng ta...

Hịch của Trương Định (tháng 8 năm 1864):

Lòng dân tiếp tục ham muốn tớ lên thực hiện nguyên vẹn nhung phụ thân tỉnh, tớ coi vô lòng dân mến yêu ko nhạt lạt của quý khách so với tớ. Thế là kết thúc bất thứ lỗi giặc cướp.

Mấy đoạn trích bên trên, được ghi quý phái bên trên đền rồng thờ Trương Định, ở tức thì trung tâm thị xã Gò Công.

Nhận xét[sửa | sửa mã nguồn]

Tượng đài Trương Định ở trung tâm thị xã Gò Công
  • Trung úy Léopold Pallu (1828 – 1891), sĩ quan tiền tùy viên Tổng hành dinh cơ của Phó đề đốc Charner, và là kẻ lãnh đạo group thủy quân lục chiến tấn công vô Đại tháp canh Chí Hòa, trở nên Định Tường (Mỹ Tho), viết:
Lúc bấy giờ (tháng 6 năm 1861) sở hữu một người An Nam đặc biệt đã định rõ và hào hùng thương hiệu là Trương Định[c] cho thấy tiếp tục dấy loàn khởi nghĩa vô toàn xứ...Là một trong những số những người dân nhiều nghị lực nhất, anh tớ gạt gẫm là tiếp tục bị tiêu diệt vô trận Gò Công, tuy nhiên sau này lại xuất hiện tại và hành động vô không còn mùa mưa...Mãi về sau đây, khi tớ đã sở hữu Biên Hòa, thương hiệu Trương Định vẫy vùng tàn huỷ không còn nhì vùng tứ giác của tớ...[11]
  • Trong sách Sài Gòn xưa – chặn tượng 300 năm trong phòng văn Sơn Nam sở hữu đoạn:
Yêu nước mặn mà, khí khái trước nghĩa rộng lớn, đứng số 1 vô trào lưu kháng Pháp ở Nam Kỳ vẫn chính là Trương Định. Mang ơn vua, lưu giữ khu đất mang đến vua (Gò Công là điểm phân phát tích của Phạm Đăng Hưng và đàn bà là bà Từ Dũ), tuy nhiên kháng mệnh lệnh khi hạn chế khu đất mang đến Pháp. Trương Định và dân tháp canh điền tận dụng địa hình rừng ngập đậm Gò Công nhằm khởi nghĩa, che đậy đập, xây lũy. Giặc nên vất vả, tổ chức triển khai nội ứng mới nhất thịt được ông, qua không ít cuộc tiến quân cấp cho tướng tá, sắp xếp súng rộng lớn bên trên thuyền nhỏ, nhằm dịch rời điểm nước khô. Địch nên lấy xác ông bầy trước chợ nhằm thực hiện bệnh cớ...và chôn ông thân ái chợ, nếu như chôn điểm hẻo lánh, e nghĩa binh lập đàn tế cờ, phục oán mang đến ngôi nhà tướng tá. Cụ Đồ Chiểu tiếp tục lấy toàn bộ tận tâm viết lách bài xích văn tế ông và 10 bài xích liên trả.[12]

Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]

Người bà xã chính[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Thị Thưởng (? – ?) là đàn bà một hào phú ở thị trấn Tân Hòa (Gò Công). Bà và Trương Định kết duyên năm này ko rõ rệt, tuy nhiên theo gót sử sách thì ...vô năm 1854, nhờ việc trợ chung của mái ấm gia đình mặt mũi bà xã, Trương Định xuất gia sản, tuyển mộ dân bần hàn lập tháp canh điền Gia Thuận (Gò Công).[13]

Sau khi ông chồng và con cái mất mặt vì như thế việc nước, chép chuyện của bà như sau:

(Trương Định) sau vì như thế thất lợi nhưng mà mất mặt, con cái ông là (Trương) Tuệ cũng bị tiêu diệt vì như thế việc quân, bà xã (Trương) Định là Lê Thị Thưởng vì như thế ko điểm nương tựa nên về quê quán (Quảng Ngãi, quê chồng) thực hiện ăn. Năm (Tự Đức) loại 27 (1874), quan tiền tỉnh Tỉnh Quảng Ngãi tâu rằng, (Trương) Định là người dân có nghĩa khí rất đáng để ca tụng mà lúc bấy giờ bà xã của (Trương) Định lại là kẻ bần hàn khổ sở, rất đáng để thương. Vậy, van nài sản xuất trong cả đời mang đến (vợ Trương Định) từng tháng đôi mươi quan tiền và 2 phương gạo...
Năm (Tự Đức) loại 34 (tức năm 1881), lại cấp cho thêm thắt cho tất cả những người bà xã (của Trương Định) từng tháng 10 quan tiền, bên cạnh đó, sai xã ấy nên thỉnh phảng phất cho tới thăm hỏi. Khi bà mất mặt, (vua ban) mang đến 100 quan tiền chi phí (để mai táng).[14]

Người bà xã thứ[sửa | sửa mã nguồn]

Trần Thị Sanh (1820 – 1882) là em bọn họ (con cô) thái hậu Từ Dụ, u vua Tự Đức. Bà Trần Thị Sanh là con cái loại sáu của ông Trần Văn Đồ và bà Phạm Thị Phụng. Bà Phụng là em gái ông Phạm Đăng Hưng, phụ vương của bà Phạm Thị Hằng, tức thái hậu Từ Dụ. Trước khi về thực hiện bà xã loại Trương Định, bà từng sở hữu một đời ông chồng là ông Dương Tấn Bổn và một cô đàn bà thương hiệu Dương Thị Hương. Bà Hương sau đây gả mang đến ông Huỳnh Đình Ngươn, phụ vương của chí sĩ Huỳnh Đình Điển. Ông Bổn mất mặt sớm[15], nghĩa tình bà xã ông chồng đứt đoạn, bà Sanh cố chí lo lắng chuyện thực hiện ăn và phát triển thành một trong mỗi người phong phú ở xứ Gò Công.

Giàu sở hữu, bà Sanh người sử dụng chi phí mua sắm lúa gạo, nhờ Trương Định lấy cứu vãn tế dân, và còn fake chi phí mang đến ông Định quy tụ dân chuồn khai khẩn khu đất đai. Sau khi ông chồng bị tiêu diệt được hai năm, bà về thực hiện hầu thiếp mang đến Trương Định[15], nên dân gian ngoan mới nhất gọi là bà Hầu.

Gò Công sở hữu tứ tổng nhiều,
Mà riêng biệt sở hữu một bà Hầu nhiều to lớn.[16]

Khi Trương Định phất cờ tấn công Pháp, bà Sanh (khi này đang trở thành bà xã loại Trương Định) lo lắng việc rèn vũ trang, tích trữ thực phẩm mang đến nghĩa binh. Khi ông chồng mất mặt, bà lấy xác ông về chôn bên trên Gò Công.

Năm 1864, sau thời điểm Trương Định tử tiết, bà Sanh vô miếu quy hắn, phú quyền coi nom gia tài mang đến con cái riêng biệt Dương Thị Hương và con cái rể là Tri thị trấn Trường Bình.

Vị trí lăng mộ[sửa | sửa mã nguồn]

Mộ Trương Định thuở đầu (1864) được sản xuất tự hồ nước dù dước và bên trên bia đá sở hữu tự khắc bao nhiêu chữ: Đại Nam - An Hà lãnh binh kiêm Bình Tây Đại tướng tá quân Trương công húy Định chi mộ. Nhà rứa quyền Pháp bắt đục quăng quật sản phẩm chữ Bình Tây Đại tướng tá quân và trị bà Sanh 10.000 quan tiền chi phí vì như thế tội lập bia ngược quy tắc.

Năm 1874, bà Sanh thực hiện đơn van nài tu sửa mộ mang đến ông chồng. Lần này mộ Trương Định được xây bằng đá điêu khắc hoa cương, sở hữu 3 bức hoành phi và 6 trụ đá ghi lại thân ái thế và sự nghiệp của ông. Một lần tiếp nữa, những hoành phi và trụ đá bị Pháp đi ra mệnh lệnh đục quăng quật...[17]

Nhà phân tích Huỳnh Minh mang đến biết: "Trải nhiều năm Pháp nằm trong, mộ Trương Định phát triển thành hoang phí phế truất. Sau sở hữu bà Huỳnh Thị Điệu, hay còn gọi là bà Phủ Hải[d] mang đến thay thế sửa chữa lại. Năm 1956, được sửa quý phái phen nữa"...[18]

Xem thêm: nguyễn thành tiến là ai

Từ năm 1972 cho tới năm 1973 xây thêm thắt đền rồng thờ. Lăng mộ và đền rồng thờ Trương Định và được Sở Văn hóa - tin tức nước ta thừa nhận là Di tích lịch sử-văn hóa quốc gia ngày 6 mon 12 năm 1989.

Lễ hội tưởng vọng ông ra mắt bên trên trên đây những ngày 19 và đôi mươi mon 8 dương lịch thường niên.

Trương Định cũng khá được hậu thế tôn vinh bên trên di tích lịch sử thánh địa bọn họ Trương nước ta nằm trong thị xã Thiên Tôn, thị trấn Hoa Lư, Tỉnh Ninh Bình. Đền Trương là điểm thờ những người dân bọn họ Trương tiếp tục khuất bên trên bàn thờ cúng xã hội,[19] vô hậu cung sở hữu tượng thờ Ngọc Hoàng Thượng đế (Trương Hữu Nhân) và 14 danh nhân bọn họ Trương vượt trội tức thời phong loài kiến ở 3 miền nước ta gồm: Ban văn thờ Thái phó Trương Hán Siêu, Trạng nguyên vẹn Trương Hanh, Trạng nguyên vẹn Trương Xán, Thượng thư Trương Công Giai, Thái sư Trương Đăng Quế, Đông những học tập sĩ Trương Quốc Dụng, Thượng thư Trương Công Hy. Ban võ thờ Tướng Trương Hống, Tướng Trương Hát, Tướng Trương Nữu, Tăng lục võ sư Trương Ma Ni, Tướng Trương Chiến, Đại tướng tá quân Trương Minh Giảng và Anh hùng Trương Công Định.

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Ở trên đây chỉ trận Đại tháp canh Chí Hòa xẩy ra vô mon hai năm 1861.
  2. ^ Vị trí kể từ Gò Công chuồn về phía ao Trường Đua, theo gót lối ấp Long Hưng cho tới trượt phụ thân ấp Giá Trên nằm trong xã Kiểng Phước; kể từ trên đây sở hữu bảng chỉ dẫn chuồn thêm thắt 8,5 km nữa nhằm cho tới đền rồng thờ Trương Định (Gia Thuận). điểm này, khi xưa là chống "Đám lá tối trời".
  3. ^ Trương Định (ghi chú của Hoang Phong, người dịch sách).
  4. ^ Bà Điệu là đàn bà út ít của bà Dương Thị Hương, đàn bà riêng biệt của bà Trần Thị Sanh, và ông Huỳnh Đình Ngươn. Bà Điệu lấy ông chồng là Đốc Phủ sứ là Nguyễn Văn Hải, nên gọi là bà Phủ Hải.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn chống Thế (1992), tr. 920
  2. ^ Đại Nam chủ yếu biên liệt truyện, tr. 877
  3. ^ Theo Quốc triều chánh biên toát yếu, tr. 401.
  4. ^ Đại Nam chủ yếu biên liệt truyện, tr. 878
  5. ^ Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn chống Thế (1992), tr. 921
  6. ^ Mark W. McLeod (1991). The Vietnamese Response to lớn French Intervention, 1862-1874. Greenwood Publishing Group. tr. 65. Wounded and facing capture, he took his own life.
  7. ^ William Appleman Williams, Lloyd C. Gardner chỉnh sửa (1989). America in Vietnam: A Documentary History. Norton. tr. 16.
  8. ^ 130 năm coi lại cuộc sống & sự nghiệp Trương Định: kỷ yếu ớt hội thảo chiến lược khoa học. Sở văn hóa truyền thống vấn đề Tiền Giang. 1995. tr. 11.
  9. ^ Nguyễn Khắc Viện (1978). The long resistance: 1858-1975. Nhà xuất bạn dạng Ngoại ngữ. tr. 14.
  10. ^ Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 5, tập dượt thượng, tr. 195), trích: "Một bộ-hạ là Huỳnh-công-Tấn đã từng phản qua quýt đầu sản phẩm Pháp, rồi dẫn Liên quân cho tới vây bắt. Ông và 28 người tùy nằm trong bị phun bị tiêu diệt."
  11. ^ Theo Léopold Pallu, Histoire de L’Expédition de Cochinchine en 1861 (Lịch sử cuộc viễn chinh Nam Kỳ 1861), tự ngôi nhà xuất bạn dạng Hachette in bên trên Pháp năm 1864. Bản dịch của Hoang Phong. Nhà xuất bạn dạng Phương Đông, 2008, tr. 252.
  12. ^ Sơn Nam, Sài Gòn xưa - chặn tượng 300 năm, Nhà xuất bạn dạng. Trẻ, 2008, tr. 162.
  13. ^ Nhiều người biên soạn, Hỏi đáp lịch sử dân tộc Việt Nam, Nhà xuất bạn dạng. Trẻ, 2007, tr. 88-89.
  14. ^ Đại Nam chủ yếu biên liệt truyện, tr. 878.
  15. ^ a b Trần Anh Tài, Chút kỉ niệm xưa, báo Khoa học tập Phổ thông.
  16. ^ Nguyễn Liên Phong, Nam Kỳ phong tục nhơn vật biểu diễn ca.
  17. ^ Theo Cao Văn Sáu, Vợ Trương Định, một liệt phái nữ tứ phen vươn cao vô số phận, sách Nam Sở xưa và ni, Nhà xuất bạn dạng TP.HCM, 2005, tr.173 - 176.
  18. ^ Huỳnh Minh, Gò Công xưa, Nhà xuất bạn dạng Thanh Niên, 2001, tr. 77.
  19. ^ “XÂY DỰNG NHÀ THỜ HỌ TRƯƠNG VIỆT NAM LÀ ĐỂ LẠI MỘT CÔNG TRÌNH TÂM LINH MUÔN ĐỜI CHO CON CHÁU MAI SAU”. Bản gốc tàng trữ ngày 13 tháng bốn năm 2016. Truy cập ngày 7 mon 11 năm 2019.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đại Nam chủ yếu biên liệt truyện, truyện "Trương Định", Nhà xuất bạn dạng Văn học tập, 2004.
  • Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn chống Thế biên soạn, Từ điển hero lịch sử dân tộc Việt Nam, NXB Khoa học tập xã hội, 1992.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]